Friday, February 26, 2016

अस्वस्थ जिबनसैलि र त्यसको प्रभाब

लक्ष्मण ढकाल
हिल स्वास्थ्य चौकि 
www.facebook.com/blogger.laxman 
अस्वस्थ जिबनसैलि र त्यसको प्रभाब बिस्वमै लाग्ने कयौ प्रणघातक रोगहरु अस्वस्थकर जिबनसैलिका कारण हुने गर्दछन जसमा हृदयघत् मस्तिकघात र मधुमह एकदमै महामारिको रुपमा बिस्वभरिनै दिनानुदिन बृद्धि भैरहेकाछन। अझ यसको परिवेसलाइ बृस्तित रुपमा खोतलेर हेर्ने हो भने इ सबै सम्स्याहरु बिस्वमै मानिसको आल्पाआयु मा हुने मृत्युको प्रमुख कारणहरु हुन। अर्को सात अर्थात् फेब्रुअरि २२ मा हमि बिस्व स्वस्थ जिबनसैलि दिवस यस बर्शपनि बिभिन्न कर्यक्रम गरि मनाउन गइरहेका छौ। बिलासि जिबनसैलिनै आझभोलि अस्वस्थजिबन सैलिको कारण बनेको छ। समयको परिवर्तनसँगै मनिसहरुको जिबनसैलि पनि परिवर्तन बन्दै गैरहेकाछन । ब्यस्त जिबनसैलिले मानिसलाइ मनसिक तवरले पनि दिननुदिन अस्वस्थ बनाउदै गयको छ यस्तै करणले बिस्वमै १०% मानिस र नेपलमा झन्डै २५% मानिस मानसिक समस्याले ग्रस्त छन । अस्वस्थ जिबनसैलि सँगै मनिश्मा देखा परेका जतिल तहा दिर्घ रोगले झन बिकरल अवस्थ निम्ताउदैछ। नेपालि परिवेसलाइ हेर्ने हो भने हाम्रो खानपान नै अस्वस्थतको मुख्या कारण हो। हामिले दिनहु खाने खान भात जसलाइ हामि निकै सुरक्षित खानाको रुपमा लिने गर्दछौ जसमा पाइने कर्बोहाइड्रेट (Carbohydrate) नामक तत्वले मधुमेह रोग निम्ताउन महत्वपुर्ण खेल खेल्छ। खाना बनाउने क्रममा प्रयोग गरिने चिल्लो तथा मसुजन्य पदार्थले मुटुको रोग निम्ताउछ जसमा निकैनै पिडादाइ मानिने मुटुको रोग हृदयघात पर्दछ जसको आक्रमण पछि जिबन रक्षा गर्ने सम्भावना निकै कम हुन्छ बचाउनको लागि १ वा २ घण्टाभित्रै सल्लेकृयात्मक उपचार आवस्यक् हुन्छ जो नेपालि परिवेसलाइ लियर हेर्ने हो भने असम्भब जस्तै छ। त्यस्तै रुपमा अरु कुरालाइ पनि केलाउदै जाने हो भने हामि पुर्णतया अस्वस्थ जिबन्सैलो मतियार जस्तो देखिन्छौ। यस्तो जिबनसैलिलाइ उचित ब्यबस्थापन गर्न नसक्ने हो भने हामि हम्रो स्वस्थ्य र आफुप्रतिनै गैरजिम्बेदार रहेको पुष्टिहुन समय लाग्ने छैन। हमि दैनिक रुपमा आयम ब्यायम् तथा अहारमा परिवर्तन गर्न सके सबै यस्ता स्वास्थ्य समस्याबट मुक्ति पाउन समय कुर्नुपर्नेछैन। खाने परिकारमा भात मासुजन्य पदार्थ यसमा पनि रातो मासुको भन्दा अरुलाई जोड दिन खोजौ जस्तै सगसब्जि रोटि ढिडो आदि । रक्सि चुरोट र सुर्तिजन्य पदर्थको सेवन् नगरौ। स्वस्थ जिबनसैलि अपनाउ र स्वस्थ्य बनौ समय र पैसा दुबैको बचत गरौ।

निरासापन Depression

लक्ष्मणा ढकाल
हिल स्वास्थ्य चौकी
www.facebook.com/blogger.laxman

डिप्रेसन एक प्रकारको मानसिक रोगको अवस्था हो । यदी कुनै ब्यक्तिमा निम्न अवस्था देखा परेमा डिप्रेसन भएको बुझ्नुपदर्छ । यदि कुनै पनि तनाब, असफलता वा बिछोडमा अन्य ब्यत्तिहरुको मूल्याङ्कनमा स्वभाबिकभन्दा लामो समयसम्म निराश वा उदास भइरहेमा ,निराशाको कारण ब्यत्ति स्वम्लाई थाहा नभएमा, यदि निराशा असह्य भई ब्यत्तिको दैनिक जीवनचार्यामा नराम्रो प्रभाव परेमा ।
यस रोगका मुख्या लक्षणहरुमा मन-भावना (Feeling) सँग सम्बन्धित लक्षणहरु जस्तै पहिलेको तुलानामा निराश हुनु, अनावाश्यक रुपमा उदास भई परिस्थिति अनुसार भावानात्मक प्रतिक्रिया नहुनु, सामान्यतया पहिेको तुलनामा रमाउन-खुसि हुन नसक्नु आदि । सोचाइ (Thought) सँग सम्बन्धित लक्षणहरु जस्तै आफु संसार र भविस्यप्रति नकरात्मक र निरासाजनक विचारहरु आउनु, आफुलाई दोसि ठान्नु, आत्महत्यासम्बन्धि विचार आउनु, आदि । उत्प्रेरणा (Motivation) सँग सम्बन्धित लक्षणहरु जस्तै केहि नया कुराको थालनी गर्न जोस जागर नहुनु र थालनि गर्न गाह्रो अनुभव गर्नु, भित्रैबाट ऊर्जा नभयको अनुभव गर्नु, खानपीनमा रुचि कम हुनु, यौन इच्छा कमी आउनु, आदि ।
शारीरिक (Physical) लक्षणहरु जस्तै अस्वभाविक रुपमा तौल घट्नु, अनिद्रा वा अत्याधिक निद्रा लाग्नु, बिहानिपख चाँडै निद्राले छाड्नु र उठुदा टाउको भारी भयको अनुभव गर्नु, शरीर कमजोर भई थकान महशुस गर्नु, कब्जियत हुनु, आदि । अन्य लक्षणहरुमा स्मरणशक्ति र सोच्ने क्षमतामा ह्रास आउनु, आफुले लगाउने लुगा, कपाल र शरीरको हेरचाहामा ध्यान नदिनु, मनमा एउटै कुरा धेरैबेर खेलिरहनु, निर्णय लिन गाह्रो भई दोधारमा पर्नु,
यी मध्ये कुनै पनि चार लक्षण दुई हप्तासम्म लगातार देखिएमा डिप्रेसन भएको वा हुनसक्ने सम्चावना अत्याधिक हुन्छ । समयमा उपचार नपाएमा रोग कडा भई आत्महत्यामा अन्त्य हुनसक्ने स्थिति पनि आईपर्न सक्छ ।
डिप्रेसनका खास कारण यहि नै हो भन्ने किटान गर्न गाह्रो हुन्छ । थुप्रै कारणहरुामध्ये वंसानुगत कारण, मस्तिष्कमा केहि रसायनहरुको कमी, ब्यक्तिले आफुलाई नि सहाय अवस्थामा पाउनु, सोचाइमा गडबडी आउनु, आदि हुन जस्तै हरेक असफलतालाई आफ्नो कमजोरी वा दोष ठान्नु भबिश्यप्रती निरशाजनक हुनु, एउटै नकरत्मक घटनाबाटबा आफ्नो जिवनको निष्कर्षा निकाल्नु आअदी । त्यस्तै प्रायअप्तरुपमा हौसला नपाउनु र बाल्यकालका नकरात्मका सिकाइ र घाटनाहरुले गर्दा पनि डिप्रेसन हुन सक्छ । डिप्रेसनको उपचार गर्न माथि उल्लेखित कुनै सम्स्या देखा परेमा वा यस्तो अवस्थाको सङ्का लागेमा मनोचिकित्सक वा मनो बैज्ञानीकसँगा सम्पर्क गरी पहिले त रोगको निदान गर्नु पर्दछ । यसको उपचार सम्भब छ । औषधी र मनोबैज्ञानिक उपचार पद्धतिको संयुक्त उपचारपछी यो रोगा चांडै निको हुन्छ । लामो समयको डिप्रेसन ज्यादै कडा खालको डिप्रेसन भएमा बिद्धुतिय उपचार प्रणालि(Electo Convulsive Therapy ECT) ले पनि राम्रो गरेको पाइन्छ ।
लगभग ८० प्रतिसत आत्महत्याक करणहरुमा डिप्रेसन प्रमुख रुपमा देखिएको पाइन्छ । डिप्रेसन महिला य पुरुष दुबैलाई हुनसक्छ । बिभिन्न अनुसन्धानबाट प्रप्त तथ्यङ्काउन्सार कारीब १२% महिला र ६% पुरुषमा डिप्रेसन पाइएको छ । पुरुषहरुम कम प्रतिसत हुनुम उनिहरु आफ्नो निरसापनमा मदिरा अथवा अन्य अम्मलको सहायता लिने गर्दछना र यि पुरुषहरु कुनै न कुनै किसिमको दुर्व्यासनमा फस्दछन.